Het rectoraat van de VUB (Bron).
Het rectoraat van de VUB staat ook wel gekend als de ‘sigaar’, het Braemgebouw of het M-gebouw. Het werd ontworpen door Renaat Braem en is sinds 2007 een beschermd monument. Onderstaande tekst is een extractie uit de brochure van de VUB, die gespijsd is met prachtige tekeningen en schetsen en dieper in detail gaat wat een erfgoed dit gebouw wel niet is.
Na de splitsing van de VUB uit de ULB werd de opdracht gegeven tot het bouwen van een rectoraatsgebouw in 1971. Noel le Maresquier had een wedstrijd gewonnen met het ‘masterplan’ van de campus (de opstelling van de gebouwen is sindsdien niet veranderd), maar de opdracht voor het ontwerp van het rectoraatsgebouw ging naar Renaat Braem, een van zijn laatste grote projecten. Hij wil voor de VUB een gebouw neerzetten met de uitstraling van een tempel. Volgens hem is de universiteit veel meer dan een plek waar men “studenten klaarstoomt voor het collectieve productieproces en wat daarbij hoort”. Dat toont hij ook in zijn ontwerpen: de universiteit als tempel van de wetenschap, van cultuur, van de gemeenschap van morgen. Hij integreert daarom een sterke symboliek in de vorm, de detaillering en de afwerking van het bouwwerk. Financiële overwegingen gooien echter roet in het eten. Zijn eerste ontwerpvoorstel wordt afgekeurd wegens te duur. Braem is teleurgesteld en schrijft neer hoe moeilijk hij het had tijdens de beslissingscommissies van de universiteit. De tekeningen van zijn eerste ontwerpen zijn terug te vinden in de archieven.
Het is gebouwd in de vorm van een ellips met het doel geen centraal middelpunt te hebben en symboliseert zo de zoektocht naar de ultieme waarheid. Dit gezien een cirkel 1 middelpunt en dus 1 waarheid kent. Braem vond namelijk dat dit de opdracht van de universiteit zou moeten zijn. De toegangsdeuren van het rectoraatsgebouw worden bekroond met een grote, golvende betonnen luifel. Deze bevat een aantal symbolische reliëfs die verwijzen naar de VUB, het vrij onderzoek en het vrije denken. Centraal op de luifel prijkt het wapenschild van de VUB. Dat toont een bedelzak en verbonden handen – door een fout in de uitvoering werden dat twee linkerhanden. Het embleem verwijst naar de edelen die in de zestiende eeuw opkwamen tegen de onderdrukking van het vrije denken, de geuzen.
De luifel van het Rectoraat.
Bron: https://www.vub.be/nl/steun-de-vub/steun-de-vub-met-een-gift/restauratie-braemgebouw#paragraph–id–77392
De brandende zon symboliseert het leven. Ze staat tussen twee vijfpuntige sterren. De vijfpuntige ster wordt vaak gezien als een verwijzing naar de kosmische harmonie. Hierdoor staat die ster ook voor het streven naar volmaaktheid. De fakkel, symbool voor het licht in de duisternis, wordt omringd door verschillende deelelementen van het wetenschappelijk onderzoek. De passer staat voor het meten, het oog voor het zien, de spiraal voor het begrijpen. Het bouwen wordt gesymboliseerd door een stuk gemetselde muur met een truweel. Bouwen aan een betere toekomst, maar ook arbeiden voor het achterhalen van de waarheid door voortdurend nieuw onderzoek. Veel van deze symbolen worden eveneens gebruikt in de vrijmetselarij. Braem is gekend als vrijmetselaar. Hij stelt zich niet tevreden met “het sjouwen van de stenen” en rekent zich tot de “bouwers van de tempel”, daarmee bedoelend het bouwen aan een betere wereld.
Op de luifel staan onder de zon twee bomen met daartussen een hert. De loofbomen kunnen geïnterpreteerd worden als symbool voor verjonging en vitaliteit: elk jaar verliezen ze hun bladeren, elk jaar groeien deze opnieuw aan. Zo stellen ze de studenten voor als de wetenschappers van morgen. Ook het hert met zijn jaarlijks nieuwe gewei volgt deze symboliek. Het hert is bovendien de koning van het bos: fier en trots waakt het over de VUB. Onderaan links op de luifel staan ten slotte drie parapluutjes boven elkaar: een kritiek op de paraplupolitiek van de administratie in verschillende organisaties, waar Braem tijdens zijn gehele carrière mee te maken kreeg.
De structuur van het Rectoraat. Bron: https://www.vub.be/nl/steun-de-vub/steun-de-vub-met-een-gift/restauratie-braemgebouw#paragraph–id–77392
De betonnen structuur van de luifel loopt door in de inkomhal. Het energieke lijnenspel en een vloer van kleurrijke terracottategels in VUB-kleuren ‘oranje-blanje-bleu’. De verschillende schetsen die de architect voor deze ruimte heeft uitgewerkt tonen aan dat er veel aandacht is besteed aan de inkomhal. Volgens Braem moet architectuur aan mensen het kader bieden om zichzelf te kunnen ontplooien. Hierin zou men het geloof in de maakbaarheid van de mens kunnen herkennen, of de overtuiging dat de mens hoe dan ook vooruitgaat, wanneer daartoe gunstige randvoorwaarden gecreëerd worden. Binnenin de gebouwschil vinden we op elke etage twee dragende betonnen kernen. Hierin zijn sanitaire voorzieningen, bergplaatsen en noodtrappen georganiseerd. Braem wenst rondom deze kernen de kantoorruimtes te organiseren als open landschapsbureaus. Interessant aan die inrichting is ook het zicht op de muurschilderingen.
Op de betonnen wanden van de binnenste kernen van het gebouw wordt, over alle verdiepingen heen, een eigenzinnige wereldfilosofie uitgebeeld. Het gaat om muurschilderingen over een afstand van 500 lopende meter die een doorlopend verhaal vertellen. Ze beelden – van onderen naar boven per verdiep – het ontstaan van de kosmos en de aarde uit, de oorsprong van het leven, de ontwikkeling van planten, dieren en mensheid tot de ultieme bevrijding van de mens in een open gemeenschap, nadat deze laatste voor zijn vrijheid heeft gestreden uit. Helaas heeft Braem niet al zijn muurschilderingen kunnen afwerken, waardoor op bepaalde verdiepingen slechts de uitlijning achterblijft. Hieronder kun je een aantal beelden van het rectoraat terugvinden. Neem zeker het boek ‘Vrijzinnige Beelden’ van Free de Backer, Jan Van den Brande en Vincent Declercq eens door. Dit is de 2de editie van ‘Kunst en Humanisme’ en gaat uitvoeriger in op de betekenis en historiek achter de sigaar.